Spinal Kord Yaralanması (SKY)

Spinal kord yaralanması sonuçları ve rehabilitasyon devamlılığı açısından çok önemli olup özellikle trafik kazaları sonrasında oluşmaktadır.

Sıklık

1. özellikle 16-30 yaşlar arasında sık olur ve bu yaştaki hastalar  genelin %53.1’ini yapar.
2. Bütün vakaların %81.2 ’si, sporla yaralanmaların ise %89.8’i erkeklerde görülür.
3. Sebep olarak sıklık sırasıyla trafik kazaları, düşmeler ve ateşli silah yaralanmaları görülmektedir
4. ABD de 65 yaş altında trafik kazaları ön planda iken 65 yaş sonrasında ise düşmeler ön plana geçmektedir.

Spinal kord (omurilik)

Spinal kord 46 cm uzunluğundadır kafa tabanından bele kadar uzanır. Omurilikte bulunan sinir hücreleri birinci motor nöron olarak bilinir aynı zamanda demet şeklinde sinir lifleri bulunmaktadır. Omurilikten çıkan sinirler ise spinal sinir olarak bilinirler bu sinirlerde ikinci motor nöron olarak bilinirler. Omurgalar kuyruk kemiği hariinde dörde ayrılır

1. servikal vertebra (1-7) boyna lokalizedir
2. torasik vertebra (1-12) sırt kısmı olup burada kaburgalar vardır
3. lomber vertebra (1-5) bel kısmı
4. Sakral vertebra (1-5) kalça kısmı

Spinal kord yaralanmasının tipleri ve seviyeleri

Yaralanmanın ciddiyeti yaralanmanın seviyesi ie ilgilidir. Beyne nekadar yakında  yaralanma ise fonksiyonların kaybı okadar fazla olur. Daha aşağdaki yaralanmada daha fazla motor ve duyu fonksiyonu korunabilir.

1. tetrapleji (quadrripleji) (boyundan aşağı felç olması) omuiliğin boyundan hasarlanması ile olur dört uzuvda da etkilenme sözkonusudur.
2. Parapleji omuriliğin torasik yada lomber bölgeden hasralanması ile olur belden aşağısında felç olması halidir.

Komple SKY
Komple SKY denince yaralanmanın altındaki bölümde tam felç durumu olmasıdır. Yaklaşık olarak SKY larının yarısı tam kesi şeklindedir. Vücudun iki tarafı eşit olarak etkilenir. Anatomik olarak tam kesi nadir görülmektedir. Sıklıkla fonksiyon kaybı kontüzyon ve sıkışması ile iskemik hasar meydana gelmesi ile olur.

Tam olmayan SKY
Tam olmayan SKY’de yaralanmanın altında da bazı fonksiyonlar kalabilir. Tam olmayan yaralanması olan hastada bir kolunu yada bacağını diğerine göre daha iyi hareket ettikleri görülebilir. Tam olmayan yaralanmada değişik etkilenmeler bir arada olabilir.

Anterior kord sendromu, yaralanmanın omuriliğin ön kısmınında olduğu ve bu bölgedeki motor ve duyu liflerinin etkilendiği durumdur. Bu hastaların kaba hisleri vardır ve ince detaylı hisleri ve motor fonksiyonları bozulmuştur.

Santral kord sendromu genellikle beyinden gelen geniş sinir liflerinin etkilendiği bir durumdur ki kollarda ve ellerde güç kaybı bulunmaktadır bacak hareketleri daha az etkilenir. Yaralanmanın altında duyu kaybı vardır bunula beraber mesane kontrolünde kayıp olabillir. Yaralanmanın şiddetine göre etkilenme artabilir.

Brown-Sequard Sendromu, nadir bir spinal hastalık olup omuriliğin bir tarafının etkilenmesi ile kendini gösterir. Genellikle boyun be sırrtan kesici alet ile yaralanma ile olur. Yaralanma tarafında hareket ve dokunma duyusu kaybolurken karşı tarafta ağrı ve ısı duyusu kaybolur çünkü bu duyu omuriliğe girdikten kısa bir mesafe sonra karşı tarafa geçer.
Spinal kord yaralanması ile beraber belirli spinal sinirlerde etkilenir. Bu esnada spinal sinirin görev gördüğü motor ve duyu fonksiyonu kaybolur.

Spinal konküzyon denilen hadisede başlangıçta tam yada tam olmayan kayıp olur fakat geçicidir ve genellikle bir iki gün içinde düzelme gösterir. Amerikan futbol oyuncularında bu hadise görülür.

Penetran (delici) SKY
Burada açık yaralanma vardır özellikle ateşli silahlarla olabilir. Bu hastaları aşırı hareketten korumalı ve boyunlukla desteklemelidir.

Teşhis

SKY’sının tedavisi hastaneye başvurmadan önce başlar. Olay yerinden hastaneye taşıyan ekip hastanın omurgasının sabitleyerek taşımaya dikkat göstermelidir. Eğer hastada hayatı tehtid eden abdomen yada göğüs kanaması varsa ameliyat esnasında da omurga sabit tutulur.

Yoğun bakım tedavisi

Eğer hastada SKY varsa, mutlaka yoğun bakıma (YB) alınacaktır. Özellikle servikal travması olan hastalar traksiyon gereği duyacak bu sayede servikal aks düzenlenmiş olacaktır. Standart YB tedavisinde tansiyonun stabillenmesi, kalp damar fonksiyonlarının monitörizasyonu, yeterli ventilasyon, enfeksiyonların engellenmesi eğer hastada felç varsa hastanın altına havalı yatak yada yatak yarasını engelleyici yataklar konulacaktır.

Steroid tedavisi

Metilprednizolon denilen ilacın yüksek dozda ilk 8 saatte verildiği durumda daha iyi klinik sonuçlar elde edildiği 1990 da yapılan bir çalışmada tespit edilmiştir. Bu çalışma daha sonra kritize edilmiş ve iyi nörolojik skorun olması hastanın fonksiyonunun iyi olduğu anlamına gememektedir. Bunun sonucunda yüksek doz metilprednizolonun hastada komplikasyona yol açıp açmadığı bakılarak ona göre uygulanması düşünülebilir.

Cerrahi

Bazen beyin cerrahı hastayı acil olarak ameliyata alıp nası yapan disk kanama ve bası kalıdırılabilir. Tam tetrapleji olan hastanın komplikasyon oranları aşağıdaki gibidir:

1. %60.3 pnömoni gelişir
2. %52.8 yatak  yarası gelişir
3. %16.4 derin ven trombozu gelişir
4. %5.2 akciğer embolisi gelişir
5. %2.2 oranında yara enfeksiyonu gelişir

yatalk yarası sık rastlanılan komplikasyonlardandır, ilk yıl %15 olrak başlar ama sonraki yıllarda daha artış göstermektedir. En sık oluşan yatak yarası yeri sakrumdur ve oluşan yaraların üçte birini yapar.

Nörolojik iyileşme

Fonksiyonların iyileşmesi başlangıç yaralanmasının şiddeti ile doğru orantılıdır. Ne yazıkki tam SKY olan hastanın tekrar fonksiyonlarının dönmesi mümkün görülmemektedir. Bununla beraber ilk birkaç günde iyi yünde gelişmeler varsa o zaman gelişmeler olabilir

Tam olmayan yaralanmalarda zamanla belli bir yere kadar iyileşme görülebilir. Bir çok vakada tam iyileşme görülmesede bazı hastalarda yürüme ve mesane gaita kontrolüne yetecek derecede iyileşme görülebilir. Anterior kord sendromu olan hastalardaki iyileşme belirgin olmamakta iken Brown-Sequard sendromlu hastalarda bu hedeflere ulaşmak daha kolaydır. Santral kord sendromlu hastalar yürüyebilir ve idrar gaita kontrolü sağlayabilir fakat ince el hareketlerini kullanamaz.
Hasta stabil hale gelince destekleyici tedavi ve rehabilitasyon bu hastalarda başlanmalıdır. Aile üyeleri bu konuda eğitilmelidir. Burada yapılacak hastanın yatak yarası oluşmaması için çevrilmesinin, yıkanmasının, elbise değiştirmesinin ve hastanın nasıl taşıması gerektiğinin öğretilmesidir.
Rehabilitasyonda yapılan; fizik tedavi, meslek tedavisi, ruhsal destek tadavisidir. Başlangıçta bunlar hastanede yapılırken daha sonra baı hastalar rehabilitasyon merkezlerinde bulunurken diğerleri evde bu tadaviye devam etmektedirler.

Ölüm

SKY da ölüm birçok faktöre başlıdır. Bunların en önemlisi birlikte olan yaralanmalarının şiddetidir. Çünkü boyunda kırılmaya bedeb olan gücün toraks yada batında hasar yapmaması nadirdir. Bu çeşit yaralanmalar ölümcül olabilir.genellike tam yaralanması olamayan genç hastalar tam yaralanması olan yaşlı hastalara göre daha iyi prognoza sahiptirler.
Akciğer hastalıkları SKY daki ölümlerin en sık rastlanılan sebebidir. Ölümlerin %71.2’sini yapar. İkinci ve üçüncü sıradaki ölüm sebepleri ise kalp ve enfeksiyondur.

Kümülatif olarak ABD’de SKY’lı olan hastaların 20 yıl yaşayabilme oranı %70.65 olup bildirilmeyen vakaları da hesaba katında bu oranın daha dişebileceği düşünülmektedir.

Önleme

Son zamanlarda ki acil hizmetleri ve rehabilitasyondaki gelişmeler sayesinde birçok SKY hastası yaşamaktadırlar, fakat oluşan kaybın geri gertirilmesi ve fonksiyonların geri gelmesi konusunda değişen pek birşey yok. SKY sının tamamen iyileştirmek halen mümkün değildir. Kök hücre dahil birçok çalışma devam etmekle beraber etkili tedavi halen yoktur. Bu nedenle önemli olan yaralanmanın olmasını engelleyici tedbirler almanın önemi büyüktür.

Motorlu araçlardaki güvenlik tedbirleri

1. emniyet kemeri herzaman takılmalı diğer yolcularada taktırılmalı
2. çocukların uygun sandalyelerde ve arka koltukta oturduklarından emin olmalıyız
3. 8 yaşına kadar çocuklar kendileri için yapılan koltuklarda oturmalıdırlar
4. trafik kurallarına uyup hız limitlerini aşmamalıyız
5. hiçbir zaman alkol yada ilaç etisindeyken araç kullanmayınız yada bu şekiilde olan kişilerin araçlarına binmeyiniz

Evdeki düşmeleri azaltıcı tedbirler

1. zemini temiz tutunuz zeminde ayaşa takılacak şeyler olmamalıdır. Karışıklık yaratan kablo ve benzerimalzemeleri yürüme yolunda uzakta tutun
2. zemini temizlerken cile uygulamayınız
3. kaymayan kilim yada halı kullanınız
4. merdivende ve banyo tuvalette tutunmanızı saşlayan tutamaklar yapınız
5. yaşadığınız mekanın iyi aydınlatılmış olduğundan emin olun
6. yüksek yerlere tırmandığınızda düşebileceğinizi her zaman aklınıza getirin, saşlam basamaklı merdivenler kullanın.
7. İlaç kullanıyorsanız dozlarını iyi takip edin bazı ilaçlar baş dönmesi yapabilir buda düşmenize yardımcı olabilir

Havuz, deniz ve spor faaliyetlerinde güvenlik tedbirleri

1. 3.5 metre derinlikten daha az olan suya balıklama dalmayın yüksekten atlıyorsanız daha derin olmalıdır
2. bulunduğunuz yerdeki kurallar ve uyarıları dikkate alınız
3. hasta yada yorgunken spor yapmayınız
4. yaptığınız spor ile ilgili giysileri giyiniz
5. bilmediğiniz, düz olmayan zeminde bisiklet yada kay kay kullanmayınız

Ateşli silahlarda güvenlik

• silahın namlusunu güvenli yöne tutunuz; herhangi bir kişiye asla yönlendirmeyiniz
• ateşleme yapmadan asla parmak ğınız tetikte olmasın tetik korumasının dışında tutun
• kullanmadan önce silahın güvenliğinin açık ve namluda mermi olmadığından emin olun
• evde silah varsa boş ve emniyeti kapalı olrak çocukların erişemeyeceği güvenli bir yerde tutun
• mermileri ayrı bir yerde çocukların erişemeyeceği güvenli bir yerde tutun
• çocuklara silahın hekadar tehllikeli olduğu konusunda eğitin
• delikanlılık dönemindeki çocuklarınıza şiddet veya silah kullanmadan tartışmalarını çözmelerini öğütleyin

 

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgi vermek amacı ile hazırlanmış olup bir doktordan alınan bilgilerin yerine kullanılamaz.

© Buradaki bilgilerin herhangi bölümü veya tamamı Prof. Dr Ersin Erdoğan’ın müsaadesi olmadan kullanılamaz veya çoğaltılamaz